Synchronie met Dieren

This interview in English

Amstelveen, 6 september 2021 — Een interview met Richard Griffioen door Ries Vriend.

Richard Griffioen (1957) is doctorandus in de psychologie, doctor op het gebied van mens-dier interacties, praktiserend fysiotherapeut, manueel therapeut en acupuncturist; en is sinds april 2021 lector Animal Assisted Interventions aan de Aeres Hogeschool in Dronten.

Richard heeft een zoon, Sam, met het syndroom van Down. Richard is oprichter en voorzitter van Stichting Sam. Stichting Sam bestaat al meer dan twintig jaar en heeft honderden kinderen met het syndroom van Down en autisme geholpen met het verbeteren van hun communicatieve vaardigheden, door middel van dier-ondersteunde therapie. Het dier-therapieprogramma van Stichting Sam heet “Met dieren leuker leven”. Stichting Sam is sinds 2017 ook succesvol met virtuele dier-therapie. Met behulp van een Virtual Reality bril maken kinderen in het zwembad een vreugdevolle ontwikkeling door.

In dit interview probeer ik te achterhalen hoe Richard zoveel voor elkaar weet te krijgen. Op een vriendendag van Stichting Sam heb ik een keer kunnen deelnemen aan het virtueel zwemmen met dolfijnen bij Stichting Sam. Het was een onvergetelijke ervaring die heel ontspannend werkt en helpt om open te staan. Sindsdien ben ik ben ik nieuwsgierig geworden naar Richards ideeën over het ontwikkelen van Virtual Reality apps die toegepast kunnen worden als alternatief voor dier-ondersteunde therapieprogramma’s.

Mijn eerste vraag is: Stel, ik krijg een kind met het syndroom van Down. Hoe ziet de wereld er dan uit?

Richard: 25 jaar geleden toen mijn zoon Sam geboren werd moest ik alles zelf ontdekken. Inmiddels zijn er de Stichting Down Syndroom (SDS) en de Nederlandse Vereniging Autisme (NVA).

Waarom liggen die twee dicht bij elkaar? Down patiënten hebben vaak ook autisme; in ongeveer 30% van de gevallen. Dat is dus is een raakvlak. Dat is van mild tot zwaar. Verder zijn Down en autisme de twee grootste groepen van kinderen met een “anders dan normale” ontwikkeling; die gehandicapt zijn. Daarom ligt het dicht bij elkaar. Het zijn ook de twee best georganiseerde ouderverenigingen in Nederland. Circa 1 op de 220 (0,45%) was een geboorte met Down. Gaat nu omlaag omdat zwangerschappen vaak afgebroken worden. Cijfer 2016 is 0,1%. Autisme is 3% van de geboortes (telt dan als zwaar, dus met een ontwikkelingsachterstand). Bij autisme komt diagnose pas op latere leeftijd, vanaf ca 4 jaar. Dan hebben ouders al een lastige weg afgelopen. Met Down is het direct zichtbaar.

Als je een kind krijgt met Down, is er van de SDS in elke stad wel een kring. Daar kun je informatie opvragen; het is een vraagbaak voor van alles. Die stichting wordt betaald uit een ouderbijdrage, wellicht subsidie. Daarnaast zijn er in 6 Nederlandse ziekenhuizen Down teams. Dat is een multidisciplinair team met een cardioloog, kinderarts, ergotherapeut, logopedist, fysiotherapeut en soms een orthopedagoog. Meestal geen psycholoog, maar wel beschikbaar voor de ouders. Als nieuwe ouders komt je snel bij het Down team terecht, voor begeleiding. Alle andere info via de SDS stichting en het tijdschrift. NVA, Nederlandse Vereniging Autisme, heeft ook goed tijdschrift.

Ontspanning, concentratie, sociale interactie en spraak-taal ontwikkeling zijn hele belangrijke vaardigheden om aan te werken. Je ziet in beide groepen vertraagde ontwikkeling in spraak-taal en sociale interactie. Concentratie en ontspanning liggen hier een laag onder. Zonder dat kan je geen sociale interactie opbouwen.

Bij de real-life Dolfijntherapie van Stichting Sam was dat het grootste goed: verhoging concentratie en ontspanning. Bij de nieuwe Virtual Reality sessies “zwemmen met Dolfijnen” zie je dat deelnemers in het zwembad ook echt ontspannen, dat is een belangrijke factor in waarom het werkt.

Voor kinderen met Down zijn logopedie en fysiotherapie hele belangrijke ondersteuningen. De verwachting bij Down syndroom is dat het kind een vertraagde ontwikkeling doormaakt. Daarna ontstaan er problemen in gedrag: faalangst en vastzitten in stereotiep gedrag. Daar zijn in de reguliere zorg weinig oplossing voor. Ze zien het wel, maar er zijn niet zoveel effectieve mainstream oplossingen. Bij autisme is het vooral de aanpak van het gedrag. Mainstream gebeurt dat vaak heel cognitief en die route is voor deze groep nou juist heel lastig.

Sam kreeg hele goede kinderfysiotherapie, ook pre-verbale logopedie. Maar, toen hij met dolfijnen zwom in Florida, sprak hij ineens 25 woorden en overwon faalangst om trap te lopen. Dit kan op twee manieren verklaard worden. Enerzijds door de ontspanning die het zwemmen met dolfijnen opwekt. En anderzijds door positieve zelfbevestiging en de verwondering om in het water en met de dolfijn te zijn. Het kind voelde zich positief uitgedaagd om iets te doen omdat de beloning heel groot was en de ervaring heel positief. Dit is een basisprincipe uit de gedragstherapie, op een bijzondere wijze toegepast.

Er speelt een heel belangrijk onderliggend iets. Het non-verbale principe van het werken met dieren en dus de afstemming van het kind met het dier. Dit is eigenlijk een diepere laag dan het cognitieve. Het non-verbale draagt het cognitieve als het ware. Het is de non-verbale therapie die heel sterk is bij het aanvullen wat de mainstream zorg te bieden heeft. Richard is het gat gaan vullen op de niet-cognitieve manier.

Verdient deze aanpak een naam? Synchronie, dit betekent afgestemd zijn (attunement). Het is een vorm van communicatie. Heel belangrijk daarin is de hechting (attachment). Veel kinderen hebben hechtingsstoornissen, het aangaan van een open houding.

Met Virtual Reality kunnen we dat ook ondersteunen. Bijvoorbeeld door te ontspannen in het water en met VR bril op. Sociale interactie kun je oefenen tussen de momenten van het zwemmen en het dragen bril in, het kind staat er dan meer ontspannen en open voor.

Wat is er voor volwassenen met Down? Richard heeft er nog niet zoveel zicht op. Hij werkt met kinderen t/m 18. Maar als bijvoorbeeld een 24-jarige de zelfredzaamheid heeft van kind van 3, dan wordt er vaak wel iets ingepast. De volwassen zitten in de praktijk allemaal in projecten voor begeleid wonen of in woongroepen. Daar doen ze wel heel veel activiteiten. Daar nemen ze genoegen met wat het niveau is. Dat zou een enorme gemiste kans kunnen zijn. Bij Down zie je wel vaak een versnelde veroudering, ook Alzheimer. Op een dagbesteding zou je wellicht een zinvolle dier-ondersteunde activiteit kunnen doen.

Onderzoek en programma’s

Richard is al benaderd door zorgboerderijen die graag een aantal dier ondersteunde activiteiten willen doen. Richard wil vervolgens wel weten wat er daar dan goed gefaciliteerd kan worden; de voorzieningen moeten wel geschikt zijn. De vraag die in praktijk leeft moet worden geïnventariseerd. Welke vraag willen mensen beantwoord hebben. Assistent-honden zijn een goed voorbeeld. De bekendheid in Nederland voor assistent-honden zou hoger moeten zijn. Vergelijkbaar met blindengeleide honden, maar dan voor een andere categorie zorg/patiënten. De vraag leeft om met een assistent hond toegang te krijgen in publieke omgevingen (restaurant, transport, etc.). De acceptatie en een keurmerk van assistent honden in Nederland is er nog niet.

De Virtual Reality video die gebruikt wordt bij het VR zwemmen met dolfijnen in Stichting Sam is ontwikkeld door de Dolphin Swim Club, een onafhankelijk bedrijf. Het therapieprogramma eromheen is ontwikkeld door Richard en Stichting Sam. Richard zag in 2017 een artikel in het AD over de Dolphin Swim club. Richard en Marcel van Stichting Sam hebben ze toen benaderd, en aangeboden om een therapie setting te faciliteren om met de apparatuur te kunnen werken.

Er is al wetenschappelijk naar de VR-video van Dolphin Swim Club gedaan, onder andere op de Universiteit van Groningen en Harvard. Mensen chronische pijnklachten (zoals brandwonden), kun je er fantastisch mee ontspannen. VR-therapie bij depressie werkt ook. Het wordt toegepast op mensen die heel hard werken en verantwoordelijk werk hebben. Een kamer met VR equipment en je hebt een hulpmiddel voor preventie van uitval en burn-out.

Partners van Richard in Animal Assisted Interventions (AAI) VR research

Steffie van der Steen is Professor aan de Rijksuniversiteit Groningen. Zij is belangrijke partner voor het lectoraat van Richard en de uitwerking van de Virtual Reality mogelijkheden. Ze gaan samenwerken om een subsidie aanvraag te doen.

Karin Hediger is de nieuwe hoogleraar AAI bij de Open Universiteit in Heerlen. Zij is ook professor in Basel. Karin is bij de Open Universiteit de opvolger van Marie Jose Enders die met emeritaat is. Karin Hediger heeft recent een EU-budget aanvraag gedaan voor een AAI VR project maar dat is niet toegekend. Karin wil graag meer onderzoek naar honden, robot honden en VR honden. Haar uitgangspunt is dat er al veel effect onderzoek is gedaan waaruit blijkt dat het werkt. Ze wil graag onderzoeken wat de voorspellende eigenschappen zijn die het positieve effect bereiken. Welke factor werkt. Als je de voorspellende waarde kan valideren kan je de therapie veel meer toespitsen. Dergelijk onderzoek moet er zeker komen, het kan ook een samenwerking zijn tussen de Universiteit van Basel, de Open Universiteit en het lectoraat van de Aeres Hogeschool.

In het verleden (2018) heeft Stichting Sam samengewerkt met de Universiteit van Milaan. Hier heeft het “Smart Dolphin” project gedraaid dat helaas is stil gevallen toen het budget op was. Het is wel interessant. Wij zouden toewerken naar een Dolphin Dome; een koepel met op de wanden geprojecteerde dolfijnen, een zandbodem en een badje met daarin een Smart Dolphin.

Doelstellingen van het AAI VR-programma

  • Stap 1 is meedraaien in een professioneel therapieprogramma en de techniek steeds verder uitbreiden. Latere stap is de techniek gebruiken voor standalone programma’s die mensen thuis of op het werk kunnen toepassen.
  • Vertaal het effect van therapeutisch werken met hond en paard naar VR, en maak het zo breder toegankelijk en tegen lagere kosten
  • Dat er heel veel kinderen en jong volwassen een verbetering krijgen in hun kwaliteit van leven.
  • Dat ouders participeren in het programma
  • Dat er een therapie programma komt gericht op verbetering van de sociale interactie, communicatie, etc.
  • Interessant is het vergelijken van apparatuur. Hololens/Tablets/Quest 2/Varjo, en de toepassingen vergelijken van features: eye-tracking en oogcontact, gesproken commando’s, handgebaren, Augmented Reality v.s. Virtual Reality

Richard over de relevantie van het programma

De psychosociale ontwikkeling, met name sociale interactie en communicatie (goede spraak-taal ontwikkeling) en het kunnen ontspannen en zich kunnen concentreren is belangrijk voor de kinderen uit onze doelgroepen (kinderen met Down syndroom en kinderen met Autisme) om in hun eigen kracht te komen staan.

Dit gaat het best in een veilige omgeving waar zij actief kunnen oefenen vanuit een ontspannen houding. Ons eerdere onderzoek laat zien dat dier-ondersteunde interventies deze veilige context kunnen bieden en een positief effect hebben op de sociale vaardigheden (Griffioen et al., 2020). In de praktijk zoekt een aantal ouders dan ook hulp bij dier-ondersteunde coaches. Helaas zijn niet al deze coaches opgeleid om met deze doelgroepen te kunnen werken.

De uitdaging is dus om een toepassing te hebben om deze ontwikkeling van de kinderen te versterken waarbij zij in een veilige omgeving kunnen werken.

Virtual Reality kan hier een belangrijke uitkomst bieden. De VR toepassing is geïnspireerd op de bestaande dolfijn ondersteunde interventies (20 jaar ervaring binnen stichting SAM). Van deze interventies is bekend dat zij een positief effect hebben op de sociale vaardigheden en ontspanning.

Als de kinderen zich door deze interventie beter kunnen afstemmen en daardoor betere sociale vaardigheden kunnen opbouwen worden zij gelukkiger.

Binnen onze VR omgeving in het zwembad kunnen de kinderen ontspannen en zich daardoor beter concentreren wat weer leidt tot verbeterde sociale interactie en communicatie.

VR is niet slechts een elektronische omgeving, het is interactief (Freeman et al., 2017). Zonder dat iemand vertelt wat ze moeten doen zwemmen zij al gauw minutenlang rond op zoek naar de interactie met de dolfijnen. Dit maakt het minder stressvol dan sommige andere trainingen of behandelingen. De eerste effecten van VR programma’s met dieren op de ontspanning en stressverlaging zijn dan ook al aangetoond (Verslag Eén Vandaag: Schrikkema, 2017), (Van der Steen, 2021)

Stichting Sam

Vormgeving en wie is wie.

Bestuur:

  • Prof/lector Dr. Richard Griffioen is de voorzitter en oprichter.
  • Mr. Jacqueline Knapen is penningmeester. Ze is fiscaal jurist. Vanaf dag 1 in het bestuur. Vriendin van vroeger. Zat daarvoor in de raad van advies.
  • Drs. Marcel Clerx. Ondernemer. Economie gestudeerd in Tilburg. Investeert in Startups. Bestuurslid. Geeft Feedback, is een spiegel en is een hands-on projectman. Marcel kan verkopen.
  • Roger Muuse. Bestuurslid. Ondernemer. Kent Richard al 30 jaar. Oude vriend van de familie. Was eigenaar van een keten van kinderdagverblijven. Snelle rekenaar. Denkt in oplossingen. Roger en Richard zijn de pioniers geweest binnen Stichting Sam. Roger kan organiseren.

Medewerkers:

  • Illona de Groot. Heel belangrijk. In de uitvoering leunt het VR project op haar. Fysiotherapeut
  • Saskia Hoogervorst. Kinderfysiotherapeut
  • Jan Rinckes. Duikmeester
  • Juna Griffoen. Onmisbaar, kan met kinderen en apparatuur overweg.
  • Carmen Maurer. Pedagoog en 1e persoon bij de kinderboerderijen. Ook al lang betrokken. Al 4 jaar bij de stichting. Zij draait het Met Dieren Leuker Leven project bij de kinderboerderij in Ouwehands dierenpark samen met stichting Onky Donky.
  • Margriet Spiering. Beheert de kinderboerderij in Amstelveen waar ook het programma Met Dieren Leuker Leven draait.

Stichting Sam had in de eerste jaren een raad van advies. Mensen uit allerlei vakgebieden. Er is nog wel een aantal mensen voor advies betrokken en beschikbaar. Maar het is nu volwassen en het bestuur heeft nu geen raad van advies meer nodig. Er zijn geen periodieke vergaderingen meer met de raad van advies. Ries: wellicht is er wel weer een raad van advies nodig om te helpen een groei-sprong te kunnen maken?

Stichting Sam is al opdrachtgever van professionals. Sam was enige tijd een werkgever maar doet nu alleen inhuur van professionals vanwege de efficiency en het risico. Momenteel ontvangt een professional een vergoeding van 50 euro per uur plus reiskosten. Het zou fair zijn als dit naar 75 euro kan gaan maar er is weinig geld. Een vrijwilliger krijgt 1500 euro per jaar maximaal. De vergoedingen zijn een bestuursbesluit.

De ambitie is om het programma met Dieren Leuker Leven van 1 tot 2 locaties in Nederland naar circa 12 uit te breiden zodat meer kinderen in de doelgroep bereikt kunnen worden. Een VR project is Curaçao gewenst; een andere stichting werkt daar al met een paarden coaching centrum voor autisten wil graag haar capaciteit uitbreiden.

Hoe komt Stichting Sam aan geld? Ouders betalen een bijdrage. 200 euro voor 10 sessies. 10 of 12 sessies geeft het beste beeld. De rest komt uit fondsenverwerving. Stichting Sam ontvangt op dit moment geen subsidie. Een heel klein donateursnetwerkje. Het is heel moeilijk om dit te onderhouden. Er zijn meer sponsors en donateurs nodig.

Donaties en sponsoring zijn heel belangrijk voor Stichting Sam. Sponsors zijn bijvoorbeeld:

  • De Johan Cruyff foundation met een vast bedrag per jaar of een bedrijf met een eenmalige sponsoring.
  • De Riki stichting. rikistichting.nl.

Lectoraat Animal Assisted Interventions bij Aeres Hogeschool

Het nieuwe lectoraat is nog kwetsbaar. De lector moet fondsen werven voor de projecten en research. Circa 50K – 100K per jaar. Als je een project start, zit er meestal een senior onderzoeker en een projectleider in dat budget. Kosten voor vergoeding aan studenten zijn alleen onkosten. Uit het project budget wordt de lector vergoed voor uren die aan coaching worden besteed. “In kind” doet de hogeschool mee met de projectfinanciering: 10K wordt gevuld door de hogeschool. Mogelijke projectsubsidies zijn Kiem subsidie circa 30K, of een MKB-Raak subsidie, circa 3 ton. Subsidie aanvragen kosten veel tijd. Op dit moment zoekt Richard nog circa een ton financiering voor de komende 2 jaar.

Richard werkt nu aan het lectoraatsplan. Research projecten en lesprogramma’s. Onder de research programma’s vallen de projecten:

  • Met dieren leuker leven (van Stichting Sam)
  • AAI Virtual Reality
  • Assistance Dogs
  • Man en Paard. Man en Paard is een project dat draait in Groningen waarin gedetineerden therapie krijgen met behulp van paarden.

Opties:

  • Assistentiehonden; onderzoek naar de inzetbaarheid daarvan. Bulters mekke assistance dogs is één van de voorkeur projecten. bultersmekke.nl
  • Een toolkit bouwen.
    • Instructiemateriaal voor workshops (franchise materiaal)
    • Preventie van ziekte overdracht tussen mens en dier, hygiëne op dit gebied
    • Dierenwelzijn garanties
  • Revalidatie van verkeersslachtoffers en mensen met post traumatische stress syndroom. Emotioneel en mentaal met behulp van paarden en/of honden
  • Bezoekhonden en/of robotica waarmee je naar een zorginstelling kan gaan; bezoekhonden in een school waar veel kinderen met autisme in zitten
  • Voorlees programma’s met de hond erbij (kind aan de hond voorlezen en dan werkt het ineens wel).
  • Een keurmerk voor paarden coaching in de jeugdzorg; het kaf moet van het koren worden gescheiden.